مجموعه مقالات صدری زاده / Sadrizadeh Papers

هر کس به فکر تغییر جهان است. اما هیچ کس به فکر تغییر خویش نیست. . . لئو تولستوی

طرح انتقال پايتخت ايران


طرح انتقال پايتخت ايران از منطقه زلزله خير تهران



سيد فتح الله صدري زاده - عضو انجمن مهندسي زلزله ايران



تاريخ : تيرماه ۱۳۷۹
درشهريور۱۳۷۹درپيام ابادگران نشريه انجمن شرکتهای ساختمانی وبعداز ان درروزنامه وزين اطلاعات بدون ذکرنام به چاپ رسيده است .

تهران و زلزله به زبان ساده

ميدان آزادی تهران در حال اجرا



تهران قديم :
AZADI/JOMHORI/MELI/SHIRODI/TALEGHANI/VALIASR/KHANDAN/

مقدمه
طرحهاي انتقال پايتخت تا كنون در چندين كشور اجرا شده است.از آن جمله مي توان به كشورهاي برزيل، پاكستان، تركيه، سوئيس، آلمان و استراليا اشاره كرد. بعضي ديگر از كشورها محل اجتماع وزارتخانه ها، سفارتخانه ها و مراكز ديپلمات نشين را از بقيه شهرها جدا كرده اند و مقررات ويژه اي براي پايتخت وضع نموده اند. از آن جمله مي توان به واشينگتن و رياض اشاره كرد. در بعضي از كشورها نيز طرح انتقال پايتخت به تصويب رسيده و احتمالا" به اجرا در مي آيد كه به عنوان مثال مي توان به انتقال آلماتا پايتخت قزاقستان به آق ملا اشاره كرد.
در ايران نيز پس از خاتمه جنگ تحميلي ۸ساله بحث انتقال پايتخت از طرف برخي مسئولين كشور مطرح شده و تا به حال نيز كما بيش ادامه داشته است. تراكم بيش از حد جمعيت، زلزله خيزي تهران و ري، آلودگي هوا و مشكلات ترافيكي از جمله دلايل اين طرح عنوان شده است.
در اين مقاله ابتدا طرح انتقال پايتخت قزاقستان و سابقه تاريخي آن بررسي مي شود. بدنبال آن انتقال پايتخت يا ساماندهي تهران مورد بررسي قرار مي گيرد و هزينه هاي طرح انتقال بطور تقريبي پيش بيني مي شود. در ادامه ضمن مروري بر طرحهاي انتقال پايتخت در ساير كشورهاي جهان نقاط قوت و ضعف طرحها بيان مي شود. نتيجه گيري و منابع مورد استفاده نيز پايان بخش مقاله مي باشد.

طرح انتقال پايتخت قزاقستان
جمهوري قزاقستان با ۲۷۱۷۳۰۰كيلومترمربع مساحت هشتمين كشور جهان از نظر وسعت است. كشوري محصور در خشكي است كه به آبهاي آزاد راه ندارد. در مقايسه با كشور هند وسعت آن ۸۰درصد خاك هند و جمعيت آن ۲درصد جمعيت هند است. سرزمينهاي پست بيش از يك سوم و نواحي كوهستاني حدود ۲۰درصد خاك كشور را مي پوشاند.
جمعيت قزاقستان در سال ۱۹۹۴حدود 7/16 ميليون نفر گزارش شده است. نزديك به ۵۶درصد جمعيت اين كشور در شهرها زندگي مي كنند و آلماتا پايتخت قزاقستان به تنهايي 8/6 درصد جمعيت را در خود جاي داده است. مساحت آلماتا ۱۹۰كيلومترمربع بوده و داراي تاسيسات گوناگون و مهم توليدي صنعتي است. آلماتي در سال ۱۸۴۵در محل واحه اي به نام آلماتو (به زبان قزاقي به معني درخت سيب) در سر راه جاده ابريشم تاسيس شده است. ابتدا نام آن "ورني" بود. در سال ۱۹۲۱به آلما اتا (يعني پدر سيب) و اخيرا" پس از استقلال اين كشور به آلماتي تغيير نام يافت.
در تاريخ ۲۸مه ۱۸۸۷ زلزله شديدي شهر "ورني" را با خاك يكسان كرد. نيكيتا خروشچف دبيركل اسبق حزب كمونيست شوروي سابق اولين كسي بود كه موضوع انتقال پايتخت قزاقستان از آلماتي به آق ملا را مطرح نمود. او به دلايل سياسي موفق به پيگيري اين طرح نشد.
در سال ۱۹۶۰زلزله مهيبي مجددا" شهر را به ويرانه اي تبديل كرد ولي بعدا" بازسازي گرديد. كليساي جامع اين شهر كه دومين ساختمان چوبي بلند جهان محسوب مي شود از جمله بناهايي است كه از اين زلزله در امان مانده است.شهر تاريخي تركستان نيز از جمله شهرهاي زلزله خيز قزاقستان است. اين شهر خاستگاه تمدني اقوام قزاق است و قرار است جشن ۷۵۰۰ساله بگيرد. شهر اترار با ۱۳۰۰سال پيشينه نيز در اين منطقه قرار دارد.
رئيس جمهور قزاقستان (نورسلطان نظربايف) از مدتها قبل مسئله انتقال پايتخت به آق ملا را مطرح نمود كه واكنشهاي منفي ومثبت فراواني در جامعه و محافل سياسي در پي داشت. نظربايف در دفاع از نظريه خود دلايل زير را مطرح نمود:
۱- زلزله خيز بودن منطقه آلماتي
۲- وضع نامساعد زيست محيطي
۳- تراكم زياد جمعيت پايتخت
۴-مه دائمي فرودگاه آلماتي
۵-كمبود فضاي كافي و مناسب جهت ايجاد و امكان نمايندگيهاي خارجي
۶-همجواري اين شهر با مرزهاي جمهوري خلق چين

در مقابل نظريه فوق، مخالفان پر هزينه بودن اين طرح را با توجه به شرايط اقتصادي قزاقستان به مصلحت نمي دانستند. شورايعالي قزاقستان پس از بحث ها و مجادلات فراوان عاقبت طرح انتقال پايخت به آق ملا را تصويب كرد. فاصله آق ملا با آلماتي ۹۷۰ كيلومتر است.
پس از موافقت پارلمان با طرح انتقال پايتخت، نمايندگاني از شركت آمريكايي بكتل (Bechtel) كه سابقه اجراي پروژه هاي بزرگ را دارد، جهت مذاكره پيرامون طرح به قزاقستان سفر نمودند. اين شركت طبق بررسي و مطالعات اوليه پيش بيني نموده است كه از حدود ۱۰۰ هزار نيروي محلي استفاده نمايد و بدين ترتيب از حيث مالي، مسئوليت دولت قزاقستان در اجراي اين پروژه تقليل مي يابد. در اواخر سال ۱۹۹۵ نيز همايش بين المللي معماران جهان در آلماتي برگزار گرديد. در اين همايش، معماران و مهندسين برجسته، طرحها و پيشنهادهاي خود را براي شهر "آق ملا" از لحاظ شهر سازي و نحوه آماده سازي آن براي استقرار وزارتخانه ها و سفارتخانه ها ارائه نمودند. ] 1 [

انتقال پايتخت يا ساماندهي تهران؟
از حدود يك سال پس از پايان جنگ تحميلي ۸ساله، فكر انتقال پايتخت، به عنوان راهي براي حل مشكلات تهران مطرح شد. موافقان طرح انتقال دلايل زير را مطرح نمودند:
۱- تراكم بيش از حد جمعيت در تهران بزرگ
۲- زلزله خيز بودن تهران و ري
۳- آلودگي شديد هوا و ترافيك
۴- مشكل تامين آب دراز مدت

مراجع مسئول در آن زمان ساماندهي تهران را عملي تر و مناسب تر تشخيص دادند و از فكر انتقال منصرف شدند. ] 2 [ در همين راستا طرحهاي بزرگ و پر هزينه تا حدودي فعال شدند. از آن جمله مي توان به احداث و توسعه شبكه هاي بزرگراهي، متروي تهران، طرح نواب، طرح فاضلاب شهري، طرح فرودگاه بين المللي امام خميني(ره)، برج مخابراتي تهران، شهرهاي جديد، شركتهاي صنعتي و … اشاره كرد. در جدول ۱سابقه و چشم انداز تحولات جمعيت مجموعه شهري تهران درج شده است.

بررسي مقدماتي انتقال پايتخت ايران
در سال ۱۳۶۸ مطالعاتي زير نظر وزارت مسكن و شهرسازي توسط مهندسان مشاور شارستان انجام شد. در اين مطالعه چهار گزينه براي محل پايتخت جديد بررسي شد و با توجه به اهداف طرح گزينه چهارم خارج از شعاع ۲۰۰ كيلومتري تهران) به عنوان گزينه منتخب تعيين گرديد. زمان انتقال بين ۱۵ تا ۲۵سال برآورد شد و ميزان جمعيت پايتخت در پايان دوره برنامه ريزي در سه فرض در زمينه تعداد مشاغل انتقالي، ۶۱۷، ۱۰۷۷و ۲۰۹۵هزار نفر برآورد شد. شايان ذكر اينكه مشاور به لحاظ شهرسازي و اداري فرض سوم را نامطلوب دانسته است. ] 3 [ نتيجه اينكه اگر از همين امروز طرح انتقال پايتخت اجرا شود در سال ۱۴۰۰پايتخت جديد يك ميليون جمعيت خواهد داشت. در آن زمان جمعيت كشور به مرز يكصد ميليون نفر مي رسد و جمعيت شهر تهران به تنهايي به ۵/۸ميليون نفر خواهد رسيد. بنابر اين انتقال پايتخت، مشكلات فعلي تهران را حل نخواهد كرد ضمن اينكه مكان مطلوب جهت پايتخت جديد و هزينه هاي سنگين انتقال طرح در شرايط فعلي جاي پرسش دارد. به راستي چرا كشور ثروتمند، پر جمعيت و زلزله خيز ژاپن به فكر انتقال پايتخت نبوده است؟ آيا طرح انتقال پايتخت راه حل است يا راه گريز از واقعيت؟

پيش بيني هزينه هاي انتقال پايتخت ايران
با توجه به مطالب بخشهاي قبل پيش بيني مي شود با فرض اجراي طرح انتقال پايتخت حداقل ۱۵۰هزار نفر نيروي كار مورد نياز است. اين مسئله از نظر ايجاد اشتغال مطلوب است. فرض مي شود سهم نيروي انساني در هزينه ها ۳۰درصد باشد. همچنين دستمزد ساليانه هر فرد ۱۵ميليون ريال به قيمت امروز برآورد مي گردد. بنابر اين برآورد هزينه ها به شرح زير خواهد بود:

هزينه نيروي انساني در سال اول
ريال ۲۲۵۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰= ۱۵۰۰۰۰۰۰ × ۱۵۰۰۰۰

هزينه سال اول طرح انتقال
ريال ۷۵۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰= ۳/÷ ۲۲۵۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰

هزينه ساليانه بر حسب دلار
دلار ۹۳۷۵۰۰۰۰۰ = ۸۰۰۰÷ ۷۵۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰

بنابر اين بر اساس فرضيات فوق در صورت اجراي طرح انتقال لازم است هر سال معادل 5/937 ميليون دلار و در طول مدت ۲۵سال حدود ۲۳ميليارد دلار جهت اجراي اين طرح سرمايه گذاري شود. آيا در شرايط فعلي اقتصادي كشور چنين سرمايه گذاريهايي امكان پذير است؟ نگارنده در جدول ۲نتيجه ارزيابي استانهاي ايران در راستاي طرح انتقال پايتخت كشور را درج نموده است. شمار نمايندگان مجلس ششم در اين جدول تنها به عنوان مبناي مقايسه استانها از نظر وسعت، جمعيت و اهميت مورد استفاده قرار گرفته است. نگارنده استانهاي سمنان و يزد را در مقايسه با ساير استانها مناسب تر تشخيص داده است. هرچند تامين آب دراز مدت و مطمئن در اين دو استان دشوار و پر هزينه خواهد بود.

طرحهاي انتقال پايتخت در ساير كشورها
كشورهاي برزيل، پاكستان، تركيه، سوئيس، آلمان و استراليا تجربه انتقال پايتخت دارند. بعضي كارشناسان طرحهاي انتقال پايتخت در كشورهاي سوئيس (برن)، آلمان (بن) و استراليا (كانبرا) را موفق و مطلوب مي دانند. اين كشورها صنعتي و پيشرفته هستند و با ايران قابل قياس نيستند.
پايتخت پاكستان شهر اسلام آباد است. اين شهر در ۱۴كيلومتري شمال شرقي راولپندي در شمال پاكستان قرار دارد. اين شهر در اكتبر ۱۹۵۹بجاي كراچي به عنوان پايتخت جديد پاكستان انتخاب شد. تمامي ساختمانهاي اصلي دولت در اين شهر قرار دارد. بناي اين شهر از ۱۹۶۱شروع شد و قبل از تكميل نهايي آن پايتخت موقتا" راولپندي، مركز ستادهاي ارتش، منتقل شد. جمعيت اسلام آباد در سال ۱۹۸۱حدود ۲۰۴هزار نفر و در سال ۱۹۹۵به ۳۸۰هزار نفر رسيد. اين شهر كم جمعيت و خوش آب و هوا محل اجتماع وزارتخانه ها، سفارتخانه ها و مركز ديپلمات نشين است. جمعيت كراچي (پايتخت قبلي) از حدود ۴ميليون نفر در سال ۱۹۷۵به حدود ۱۰ميليون نفر در سال ۱۹۹۵رسيده است. جمعيت لاهور نيز طي اين مدت از 4/2 به ۵ميليون نفر رسيده است. ملاحظه مي شود انتقال پايتخت مانع از رشد سريع جمعيت كراچي نشد. ] 4 [
تركيه نيز پايتخت خود را از بندر مهم و پر جمعيت استانبول به آنكارا منتقل نمود. جمعيت آنكارا از 7/1 ميليون نفر به 8/7 ميليون نفر افزايش يافته است. ملاحظه مي شود جمعيت استانبول ظرف ۲۰سال حدود 2/4 ميليون نفر افزايش يافته است در حاليكه ديگر پايتخت نبوده است. در كشور برزيل نيز شهرهاي ريودوژانيرو با حدود ۱۰ميليون نفر و سائوپولو با 4/16 ميليون نفر طبق آمار سال ۱۹۹۵وضعيت مشابهي داشته اند. جمعيت برازيليا طبق برنامه ۵۰۰هزار نفر بوده اما گسترش حاشيه نشيني اطراف پايتخت موجب افزايش جمعيت نسبت به برنامه شده است.

نتيجه گيري
۱- انتقال پايتخت كشور ايران از تهران هرچند امكان دارد برخي مشكلات را حل كند اما هزينه هاي سنگين طرح انتقال در شرايط فعلي قابل تحمل به نظر نمي رسد.
۲- تهران چه پايتخت باشد چه نباشد، بعنوان بزرگترين شهر و قطب صنعتي، اقتصادي و دانشگاهي كشور بايستي مورد توجه قرار گيردو براي حل مشكل آلودگي هوا، ترافيك و … چاره انديشي شود.
۳- به غير از تهران شهرهاي بزرگ ديگري در مناطق زلزله خيز كشور واقع هستند. از جمله مي توان به شيراز، تبريز و كرمان اشاره كرد. شهر تاريخي تبريز كه چند بار در اثر زلزله ويران شده مجددا" در همان محل قبلي خود بازسازي شده است. ] 5 و 8 [
۴- تعداد زيادي از سازه هاي مهم از جمله سدهاي بزرگ كشور در جوار گسلهاي فعال ساخته شده اند. از آن جمله مي توان به سد سفيد رود (منجيل)، سد دز، سد كارون ۳و … اشاره كرد. ] 5 [
۵- طرحهاي انتقال پايتخت در كشورهاي در حال توسعه عموما" ناموفق بوده اند.
۶- اگر بحث بر سر زلزله خيزي شهرهاست، بهترين راه ايمن سازي و مقاوم سازي سازه هاست.
۷- امن ترين نقطه كشور از نظر لرزه خيزي، كوير لوت است. شهرهاي بزرگ و آباد كشور در طول تاريخ بتدريج از كوير فاصله گرفته اند. دسترسي به آب و زمينهاي مستعد كشاورزي از جمله عوامل مهم بوده اند. ] 6 و 7 [

منابع مورد استفاده:
۱- جمهوري قزاقستان - مباحث كشورها و سازمانهاي بين المللي - دفتر مطالعات سياسي و بين المللي وزارت امور خارجه - تهران ۱۳۷۶.
۲- مجيد غمامي، "انتقال پايتخت، راه حل يا راه گريز از واقعيت" - ماهنامه فني - اجتماعي شهر - زمستان ۱۳۷۸.
۳- بررسي مقدماتي انتقال مركز اداري - سياسي كشور - مهندسان مشاور شارستان - بهمن ۱۳۶۸.
۴- پاكستان - مباحث كشورها و سازمانهاي بين المللي - دفتر مطالعات سياسي و بين المللي وزارت امور خارجه - تهران ۱۳۷۵.
۵- سيد فتح الله صدري زاده، "زمينلرزه ها روشن كننده اشتباهات طراحي و ساخت و ساز" - پيام آبادگران ارگان انجمن شركتهاي ساختماني - شماره ۱۵۲بهمن و اسفند ۱۳۷۷.
۶- سيد فتح الله صدري زاده، "بحران جدي و نگران كننده در تداوم موجوديت آب" - پيام آبادگران ارگان انجمن شركتهاي ساختماني - مهر و آبان ۱۳۷۴.
۷- سيد فتح الله صدري زاده، "آب، جمعيت و توسعه پايدار" - خلاصه مقالات دهمين كنفرانس ژئوفيزيك ايران - دانشگاه تهران ۱۷تا ۱۹آبان ۱۳۷۸.
۸- شيراز، شهرراز - دكتر سيد ابوالقاسم فروزاني - موسسه كتاب همراه - زمستان ۱۳۷۵.
.

+   سید فتح الله صدری زاده ; ۱٠:٥۸ ‎ق.ظ ; دوشنبه ٢٧ آبان ۱۳۸۱
    نظر شما ()  
 

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir