مجموعه مقالات صدری زاده / Sadrizadeh Papers

هر کس به فکر تغییر جهان است. اما هیچ کس به فکر تغییر خویش نیست. . . لئو تولستوی

گسترش پديده هاي شهرنشيني و كويرزائي


گسترش پديده هاي شهرنشيني و كويرزائي در ايران



سيد فتح الله صدري زاده


تاريخ: مهرماه ۱۳۸۰

اين مقاله در اسفند ماه سال ۸۰ در نخستين كنفرانس بهسازي زمين در دانشگاه صنعتي امير كبير تهران ارائه گرديده است . همچنين اصل مقاله در ۳ قسمت روي سايت persiadesert .com در دسترس مي باشد.خوشبختانه پر خواننده ترين مقاله در آن سايت بوده است .


واحدهای آلاينده هوا

چكيده :
نقش انسان در تخريب محيط زيست در 5 هزار سال گذشته بيش از هر موجود زندة ديگري بوده است . رفاه انسان امروز ارمغان فناوري و صنعت اوست و اين دو ، منابع طبيعي را مي بلعند و موجب تخريب بيش از پيش محيط زيست مي شوند . سالانه ۱۵ميليون هكتار از جنگلهاي پر باران گرمسيري و يك ميليون هكتار از ديگر انواع جنگلها در جهان با سرعت نگران كننده اي از بين مي رود جنگلهاي شمال روسيه در معرض نابودي كامل قرار گرفته است و مساحت جنگلهاي ايران از ۱۸ميليون هكتار به 12.4 ميليون هكتار كاهش يافته است . از طرف ديگر آمار وقوع سيلهاي مخرب و آتش سوزي در جنگلها و مراتع كشور به طرز معني داري در ۳۰سال گذشته افزايش يافته است .
تخريب بي رويه عرضه هاي جنگلي ، تبديل جنگل به مرتع ، چراي بي رويه دام بيش از ظرفيت طبيعي مراتع . تبديل مراتع به زمينهاي كشاورزي ، مسكوني و صنعتي ، گسترش و توزيع نامناسب جمعيت ، سد كردن مسير رودخانه ها ، برداشت بي رويه از منابع آبهاي زيرزميني ، توزيع غير عادلانه امكانات و مهاجرت روستائيان به شهرها ، استفاده بي رويه از سوختهاي فسيلي و افزايش دماي زمين و همچنين آلودگي آب و هوا در بياباني شدن و كوير زائي تاثير گذار بوده است . در اين مقاله رابطه بين شهرنشيني و كويرزائي در ايران و جهان بطور مستند و علمي بررسي مي شود و در خاتمه راه حلهائي براي كنترل اين پديده ها پيشنهاد مي شود .
واژه هاي كليدي :
شهرنشيني ، كويرزائي ، محيط زيست ، خشكسالي ، آتش سوزي ، جنگل زدائي ، آبخيزداري

ترافيک شهر تهران

مقدمه :
ايران روي ۲كمر بند معروف قرار گرفته است . كمر بند لرزه خيز آلپ هيماليا كه از كوههاي آلپ اروپا تا اندونزي در جنوب شرق آسيا را دربر مي گيرد . زلزله خيزي شديد ايران ، وجود رشته كوههاي البرز و زاگرس و فرورفتگيهاي بارز در شمال و جنوب كشور تحت تاثير حركات پوسته زمين شكل گرفته است . ( صدري زاده ،۱۳۷۹ ) .
از طرف ديگر ايران روي كمربند بياباني نيمكره شمالي قرار گرفته است . اين كمربند پيرامون مدار راس السرطان را در بر ميگيرد و صحراي بزرگ آفريقا به وسعت 8.4 ميليون كيلومتر مربع كه بين مدار ۱۵تا ۳۰درجه عرض شمالي قرار گرفته نيز روي اين كمربند بياباني واقع شده است .
حركات كوه زائي بطور طبيعي مانع از بياباني شدن مناطق شمالي و غربي ايران شده است . بخش اعظم جنگلهاي كشور نيز در اين مناطق واقع شده اند كه طي دهه هاي اخير حدود 5.5 ميليون هكتار از اين جنگلها توسط انسان از بين رفته است .
محيط زيست كشور بويژه در مناطق آذربايجان ، گيلان ، مازندران ، گلستان و فارس به طرز نگران كننده اي روبه ويراني مي رود . طرحهاي بزرگ سد سازي با هزينه هاي هنگفت از دهه ۴۰تاكنون يكي پس از ديگري به بهره برداري مي رسند تا شايد بخشي از نياز آبي كشور را تامين كنند اما اثرات زيست محيطي اين سدها كمتر مورد توجه قرار گرفته است ( صدري زاده ، ۱۳۸۰) .
در حوزه آبريز مركزي كه نيمي از وسعت كشور را در بر مي گيرد جريانهاي سطحي قابل ملاحظه اي وجود ندارد كه بتوان طرحهاي بزرگ سد سازي را به اجرا در آورد . زاينده رود كه از شهر بزرگ و تاريخي اصفهان مي گذرد در تابستان سال ۸۰براي دومين سال متوالي از حركت باز ايستاد و ارتباط آن با باتلاق گاوخوني قطع شد . بديهي است در مناطق خشك و نيمه خشك ايران به ويژه حوزه هاي آبريز مركزي ، هامون و سرخس ، بخش اعظم نياز آبي از منابع آبهاي زيرزميني تامين مي شود . برداشت بي رويه از منابع آب زيرزميني باعث افت سطح آب سفره هاي زيرزميني شده است . اين عامل باعث گسترش كوير در مناطق پيرامون حوزه آبريز مركزي شده است .
از طرف ديگر طرحهاي آبخيز داري ، كنترل سيلاب ، مهندسي رودخانه ، بهسازي زمين ، احداث شبكه هاي مدرن آبياري ، توزيع مناسب جمعيت و امكانات در سطح كشور بطور جدي به اجرا در نيامده است .
وقوع سيل هاي مخرب و خشكسالي هاي پياپي ويژگي بارز مناطق بياباني در ايران است . از طرف ديگر اين پديده ها بياباني شدن را تشديد مي كند . نگارنده در اين مقاله بر آن است تا گسترش پديده هاي شهرنشيني و كوير زائي در ايران را بررسي نمايد . در انتها نيز طرحهائي براي جلوگيري از گسترش كوير پيشنهاد مي شود .

تصويری زيبا از کوير

افزايش جمعيت و گسترش فقر در جهان :
جمعيت جهان در سال ۱۶۵۰ميلادي حدود ۴۵۰ميليون نفر بود . پس از گذشت ۲۰۰سال يعني در سال ۱۸۵۰ميلادي به يك ميليارد نفر رسيد . پنجاه سال بعد در آغاز قرن بيستم جهان 1.5 ميليارد نفر جمعيت داشت . پس از گذشت ۶۰سال يعني در سال ۱۹۶۰جمعيت جهان ۲برابر شد و به ۳ميليارد نفر رسيد . در روز ۱۲اكتبر سال ۱۹۹۹ميلادي جمعيت جهان از مرز ۶ميليارد نفر فراتر رفت .

تصويری زيبا از کوير

براساس محاسبات جمعيت شناختي و گزارشات بخش جمعيت سازمان ملل متحد ، سالانه حدود ۷۸ميليون نفر به جمعيت جهان اضافه مي شود . اين بدان مفهوم است كه هر سال معادل جمعيت كشور آلمان به ساكنان اين كره خاكي اضافه مي شود . پديدة انفجار جمعيت ، جهان معاصر را با بحرانهاي كمبود آب و غذا ، كاهش ذخاير انرژي هاي تجديد ناپذير و نابودي محيط زيست مواجه ساخته است .
فشار بيش از حد جمعيت بر منابع كشورهاي فقير و در حال توسعه ، اوضاع اقتصادي و اجتماعي اين كشورها را با تنگناهاي جدي مواجه نموده است كه به نوبه خود نارضايتي ها و بحرانهاي سياسي را در پي داشته و خواهد داشت .
بالاترين ميزان رشد جمعيت نيز در مناطق كمتر توسعه يافته رخ مي دهد . اين كشورها براي تامين نيازهاي اوليه و ايجاد اشتغال براي جوانان با مشكلات فراواني دست و پنجه نرم مي كنند . افزايش جمعيت موجب شده كه سرانه سطح زير كشت غلات در جهان از سال ۱۹۵۰تاكنون ۵۰درصد كاهش يابد . كمبود منابع آبي نيز از چالشهاي پيش روي جهانيان است . اين مشكل به ويژه در منطقه خاورميانه سبب بروز تنش و درگيري بين كشورهاي همسايه گرديده است .
افزايش جمعيت و مصرف نامتعادل ، آسيب هاي جدي به محيط زيست و منابع طبيعي وارد مي آورد . كاهش سطح جنگلها ، افزايش آلودگي آب و هوا ، خشك شدن رودها و تالاب ها ، گرم شدن كره زمين و نابودي برخي گونه هاي گياهي و جانوري از جمله اين آسيب هاست . گسترش پديده شهرنشيني و مهاجرت روستائيان به شهرها نيز سياست گذاري ها را پيچيده تر نموده است .
نسبت افرادي كه با درآمد كمتر از يك دلار در روز ( براساس نسبت قدرت خريد در سال ۱۹۸۵) زندگي مي كنند به ۲۹درصد جمعيت كشورهاي توسعه يافته رسيده است . شمار تنگدستان منطقة جنوب آسيا در سال ۹۳حدود ۳۹درصد كل جمعيت يعني ۵۱۵ميليون نفر گزارش شده است .طبق گزارش بانك جهاني فقر در آفريقا ، آسياي ميانه و حتي اروپا گسترش مي يابد . در كشورهاي مختلفي مانند بنگلادش ، چين ، مالزي ، تايلند ، اندونزي و هند نا برابري در حال افزايش است . در ميانه دهه ۹۰در هند ۳۴۰ميليون فقير وجود داشت . مناطق شهري سهم بيشتري در افزايش فقر دارند .

گسترش پديده شهر نشيني :
امروزه بيش از نيمي از مردم جهان شهر نشينند و همه ساله ۶۰ميليون نفر به جمعيت شهري دنيا افزوده مي شود . بيش بيني مي شود تا سال ۲۰۳۰بيش از ۶۰درصد مردم جهان در مناطق شهري زندگي كنند . در سال ۱۹۶۰تنها ۲شهر باجمعيت بيش از ۱۰ميليون نفر در جهان وجود داشت . امروزه تعداد اين كلان شهرها به ۱۷رسيده و پيش بيني مي شود تا سال ۲۰۱۵به ۲۶شهر برسد . سهم آسيا ۱۸كلان شهر خواهد بود .
چين كشوري است كه شهرنشيني را بار شدي سريع آغاز نمود . تعداد شهرهاي آن از ۱۳۰در سال ۱۹۴۹به بيش از ۶۰۰شهر در سال ۲۰۰۱رسيده و بيش از نيمي از شهرهاي چين با كمبود آب دست و پنجه نرم مي كنند . فشار زيادي براي انتقال آب به شهرها وجود دارد . حدود ۷۰درصد جمعيت چين در بخش كشاورزي شاغل هستند . سياستمداران و اقتصاد دانان معتقدند يك متر مكعب آب در صنايع چين هم شغل هاي بيشتري توليد مي كند و هم حدود 70 بار ارزش اقتصادي بيشتري نسبت به مقدار مشابه استفاده شده در كشاورزي بوجود مي آورد .
در هند نيز كشاورزان براي استفاده از آب رقابت دارند . آنها به تدريج كشاورزي را رها و سهميه آب خود را به مصرف كنندگان شهري و صنايع مي فروشند . در جزيره جاوه اندونزي نيز زارعين برنجكار در حال از دست دادن منابع آب خود هستند . در بخش هائي از جزيره، كارخانه هاي پارچه بافي بيش از حد مجاز آب مصرف مي كنند . افزايش تقاضا در شهرهاي بزرگ آسيا نظير بانكوك ، تهران ، جاكارتا و مانيل منجر به برداشت بي رويه از منابع آب زيرزميني شده است .
در كشور ايران نيز پديده شهر نشيني به سرعت روبه گسترش است . جمعيت شهر نشيني ايران از 31.4 درصد در سال ۱۳۳۵به 61.3 درصد در سال ۱۳۷۵افزايش يافته است و هم اكنون حدود نيمي از جمعيت شهري كشور در شهرهاي تهران ، مشهد ، اصفهان ، تبريز ، شيراز ، كرج ، اهواز ، قم ، كرمانشاه و اروميه ساكن هستند . تمامي اين شهرها با كمبود آب مواجهند و در آبان ماه سال ۸۰حدود ۶۰درصد آب مصرفي ساكنين تهران از منابع آبهاي زيرزميني تامين شده است . اين در حالي است كه نوبت بندي قطع آب نيز طبق برنامه در حال اجرا بوده است . تداوم موجوديت آب در ايران يك بحران جدي و نگران كننده است . ( صدري زاده ، ۱۳۷۴) .
در قرن هفتم هجري تهران قريه اي كوچك و كم اهميت در نزديكي ري بود . ( شعبان زاده ، ۱۳۷۷) .ميوة باغهاي تهران به ويژه انارش مشهور بود . آب و هواي آن نيز از ري خوش تر بود ( حمداله مستوفي ، ۷۴۰ق ) . در سال ۱۲۰۰ق آقا محمد خان قاجار تهران را به پايتختي برگزيد . در آن زمان تهران ۱۵۰۰۰نفر جمعيت داشت . پس از گذشت حدود ۲۰۰سال مشكلات اين شهر به قدري افزايش يافت كه طرح انتقال پايتخت در اواخر دهه ۶۰شمسي مطرح شد اما به خاطر هزينه هاي سنگين طرح انتقال و پيدا نشدن مكان مناسب در محدوده خارج از شعاع ۲۰۰كيلومتري تهران اين طرح مسكوت ماند . ( صدري زاده ، ۱۳۷۹) .

علل شكل گيري صحرا :
بيابان يا صحرا به مكاني گفته مي شود كه آب در آن بسيار كم ،تابش آفتاب شديد و رطوبت هوا كم است . ميزان بارندگي ساليانه در صحراها بسيار كم و معمولاً بين ۲۵تا ۲۵۰ميلي متر است . از طرف ديگر به علت تابش شديد آفتاب و بالا بودن دماي هوا در بيشتر اوقات سال ميزان تبخير بسيار زياد است به گونه اي كه تبخير ساليانه از بارش ساليانه بيشتر است . اين ويژگيها صحراها را به مناطق خشك و بي آب تبديل نموده است .
صحراها در تمامي قاره هاي جهان به جز اروپا گسترش يافته اند . در بعضي از صحراها حتي براي يك دوره طولاني قطره اي باران نمي بارد . صحراي آتاكاما در شيلي و بخش مركزي صحراي بزرگ آفريقا از آن جمله است .وسيع ترين بيابان جهان ، صحراي بزرگ آفريقاست كه بين مدار ۱۵تا ۳۰درجه عرض شمالي شكل گرفته است . وسعت اين صحرا 8.4 ميليون كيلومتر مربع است و از اقيانوس اطلس تا درياي سرخ گسترش يافته است .
نگاهي به موقعيت جغرافيائي صحراها روشن مي سازد كه كمر بندهاي سوزان زمين ارتباط معني داري با عرض جغرافيائي دارند . در نيمكره شمالي صحراها پيرامون مدار راس السرطان شكل گرفته اند و در نيمكره جنوبي صحراها پيرامون مدار راس الجدي قرار دارند . مناطق كويري ايران كه در حوزة مركزي قرار گرفته اند نيز از اين قاعده پيروي مي كنند . صحراي استراليا نيز در نيمكره جنوبي در چنين موقعيتي قرار دارد و ۴۴درصد مساحت آن كشور را در بر گرفته است . در جدول (۱) زاويه تابش آفتاب در فصول مختلف سال روي خط استوا ، مدار راس السرطان و مدار راس الجدي درج شده است .
اطلاعات جدول (۱) نشان مي دهد كه زاويه تابش آفتاب در مناطق واقع روي خط استوا در تمامي فصول سال همواره بين ۶۶تا ۹۰درجه است ، در نتيجه اين مناطق انرژي خورشيدي بيشتري جنوب مي نمايند . منطقه حاره كه بين مدارهاي راس السرطان و راس الجدي در دو طرف خط استوا گسترده شده داراي آب و هواي گرم و پرباران است . شرايط جوي مطلوب ، نور ، رطوبت و گرماي آفتاب موجب تسريع رشد گونه هاي مختلف گياهي در اين مناطق مي شود . جنگلهاي پر باران استوائي نيز در پيرامون خط استوا شكل گرفته اند . اين جنگلها بين دو كمربند بياباني نيمكره شمالي و نيمكره جنوبي واقع شده است . جنگلهاي آمازون در آمريكاي جنوبي بزرگترين و غني ترين جنگل استوائي جهان است . بزرگترين رود قاره آمريكا يعني آمازون نيز در اين منطقه جاري است كه پس از طي ۶۴۲۰كيلومتر در كشور برزيل به اقيانوس اطلس مي ريزد . جنگلهاي انبوه و رودهاي بزرگ و پر آب نقطة مقابل صحرا يا بيابان هستند .
حركت چرخشي بيشتر زمين و تابش شديد آفتاب در ناحيه استوا توده هاي هوا را به سمت بالا هدايت مي كند . اين هوا معمولاً گرم و مرطوب است . هنگامي كه هوا به سمت بالا صعود كند سرد مي شود . هوا هنگام سرد شدن رطوبت خود را از دست مي دهد . اين رطوبت به صورت باران در مناطق استوائي فرو مي ريزد . هوائي كه رطوبت خود را از دست داده در دو سوي استوا يعني پيرامون مدار راس السرطان و مدار راس الجدي پائين مي آيد و گرم مي شود و هنگامي كه گرم شد رطوبت هوا را جذب مي كند و زمينهاي خشك و كم آب روي كمر بندهاي سوزان زمين شكل مي گيرد . مهمترين علل شكل گيري صحراها در ادامه به اختصار بيان مي شود .

تشكيل صحرا به علت موقعيت جغرافيائي
يكي از علل تشكيل صحرا موقعيت جغرافيائي است . برخي از مناطق جهان بسيار دور از دريا و اقيانوس قرار گرفته اند . بادي كه به اين مناطق مي رسد فاقد رطوبت كافي است زيرا در طول راه همه رطوبت خود را از دست مي دهد . صحراي گوبي در دل قاره آسيا يعني مغولستان نمونه اي از اين صحراهاست . وسعت صحراي گوبي 1.17 ميليون كيلومتر مربع است . گوبي سومين صحراي بزرگ جهان است .
بخش مركزي صحراي بزرگ آفريقا نيز به علت موقعيت جغرافيائي شكل گرفته است . دانشمندان عقيده دارند صحراي بزرگ آفريقا در حدود 5 هزار سال پيش منطقه اي سرسبز بوده است . ( غفاري ، ۱۳۷۹) .
۲- تشكيل صحرا به علت چين خوردگي زمين و موقعيت كوهها
عبور هوا از روي درياها و اقيانوسها باعث مرطوب شدن هوا مي شود . هواي مرطوب به تدريج كه از كوه بالا مي رود سرد مي شود و هنگام سرد شدن رطوبت خود را به صورت باران و برف از دست مي دهد . اين هوا به قله كوهها مي رسد و از آن سوي كوه سرازير مي شود . هنگام پائين رفتن از دامنه كوهها به تدريج گرم مي شود و به عكس رطوبت جذب مي كند . صحراي سواحل غربي ايالات متحده آمريكا نمونه اي از اين صحراهاست . در مناطقي از جهان مرطوب ترين و خشك ترين بخش هاي يك كشور در دو سوي يك رشته كوه قرار دارد. ايران نيز يكي از اين كشورهاست . در مناطق شمال رشته كوه البرز بارندگي ساليانه به ۲۰۰۰ميلي متر مي رسد اما در دامنه جنوبي البرز از جمله در شهر تهران بارندگي ساليانه كمتر از ۲۵۰ميلي متر است . رشته كوههاي البرز و زاگرس مانع از ورود توده هاي هواي باران زا به حوزه آبريز مركزي ايران مي شوند .
۳- شكل گيري صحرا به علت جريانهاي دريائي
حركت وضعي زمين در اقيانوسها موجب جريان آب مي شود . آب هاي سرد از قطبها به طرف استوا حركت مي كنند . بادي كه روي آبهاي سرد مي وزد به علت خنك بودن آب سرد مي شود و رطوبتش را از دست مي دهد و اين رطوبت بصورت باران فرو مي ريزد . اين هوا پس از رسيدن به خشكي گرم مي شود و رطوبت جذب مي كند . نمونه اين صحرا كه در ساحل اقيانوس آرام قرارگرفته صحراي ساحل كشور پرو مي باشد .
۴- شكل گيري صحرا به وسيلة آب
در مناطق بياباني هر چند بارندگي كمتر اتفاق مي افتد اما شديد و ناگهاني است . به همين دليل سيل جاري مي شود . وقوع سيل از ويژگيهاي بارز مناطق بياباني است . در برخي مناطق خشك استراليا حداكثر ريزش باران در يك ساعت ۲۸۰ميلي متر گزارش شده است . ( بل ، ۱۹۷۹) در برخي مناطق ديگر در حالي كه ميانگين بارندگي ساليانه حدود ۵۰۰ميلي متر است ممكن است به عنوان بيابان تلقي شوند . علت اين است كه بخش اعظم ريزشهاي جوي به مقاطع كوتاهي از سال محدود مي شود يا ريزشها بطور پراكنده اتفاق مي افتد . اين روند امكان دارد در كوتاه مدت باعث بوجود آمدن سيل شود . سيل نيز خود عامل بياباني شدن است . جاري شدن سيل باعث از بين رفتن مداوم پوشش گياهي مي شود . وقوع سيل همچنين سبب فرسايش خاك و از بين رفتن خاكهاي حاصلخيز مي شود . بنابراين مناطق سيل خيز ايران در حال بياباني شدن هستند . استانهاي گيلان ، مازندران ، گلستان ، اردبيل ، فارس ، شمال استان خراسان و اصفهان از آن جمله است .

تصويری زيبا از کوير

۵- شكل گيري صحرا در اثر سرما
كم بودن آب و مناسب نبودن آب و هوا دو مشكل بزرگ مناطق قطبي است . در قطبها آب به صورت مايع وجود ندارد . بنابراين گياهان و جانوران به ندرت در قطبها امكان ادامه حيات دارند . به همين دليل برخي از زيست شناسان و جغرافيدانان سرزمينهاي وسيع و بي حاصل قطبي را صحرا ناميده اند . اين صحراها سرد و خشك هستند و بارندگي ساليانه در آنها نيز معمولاً ناچيز است .
۶- شكل گيري صحرا به وسيله باد
قدرت باد براي شكل دادن صحرا كمتر از آب است . شن هاي صحرا بعنوان ابزار باد عمل مي كنند . ارتفاع تپه هاي شني در كوير مركزي ايران گاه به 200 متر مي رسد . ارتفاع امواج شن نيز به 10 تا 15 متر مي رسد . هنگام وزش باد ، گردوغبار در هواي صحرا پراكنده مي شود ولي شن به علت وزن مخصوص بالا حتي در طوفانهاي شديد هم بيش از يك متر از زمين بلند نمي شود . شهرستان تايباد در شرق استان خراسان از جمله نقاطي است كه تحت تاثير بادهاي موسمي 120 روزه قراردارد . حركت شنهاي روان در مردادماه سال 80 در چندين دهه گذشته بي سابقه توصيف شده است . رفت و آمد خودروهاي سنگين ترانزيتي در محور خواف - تايباد با مشكل مواجه شد و گاهي حركت شنهاي روان در سطح خيابانهاي اصلي شهر تايباد هم تردد وسايط نقليه را دچار مشكل مي كرد . خشكسالي پي در پي و تخريب مراتع و منابع طبيعي از عوامل وقوع اين پديده در منطقه اعلام شده است .
۷- نقش انسان در تشكيل صحرا
در قسمتهاي قبل نقش عوامل طبيعي در شكل گيري صحراها مورد توجه قرار گرفت . نقش انسان در شكل گيري و گسترش صحراها نيز در خور توجه است . در خاورميانه كه خاستگاه كشاورزي است ، تعدادي از بيابانها بدين شكل به وجود آمده اند . در دهه هاي اخير نيز گسترش بيابانهاي جنوب غربي آمريكا به علت افزايش جمعيت و توسعه بي رويه كشاورزي اتفاق افتاده است . نقش انسان در تشكيل صحرا و گسترش بيابانها بطور خلاصه عبارتند از :
افزايش جمعيت و افزايش نياز به آب ، خاك حاصلخيز ، مواد غذائي ، مصالح ساختماني و صنعتي و انرژي
استفاده بيش از حد از سوختهاي فسيلي ، آلودگي محيط زيست و گرم شدن دماي زمين
قطع درختان جنگلي و از بين بردن پوشش گياهي
سد كردن مسير رودخانه از طريق احداث سدها كه اثرات زيست محيطي نامطلوبي دارند .
برداشت بي رويه از سفره هاي آب زيرزميني
شخم زدن زمينهاي كشاورزي و از بين رفتن ريشةگياهان خودرو
كاهش كيفيت و از بين رفتن مراتع در اثر چراي بيش از ظرفيت دام
كاشت محصولاتي كه به آب زياد نياز دارند
استفاده از شيوه هاي سنتي آبياري و هدردادن آب
احداث واحدهاي بزرگ صنعتي در مناطق كم آب
اجراي طرحهاي بزرگ صنعتي ، كشاورزي ، شهري و عمراني و عدم توجه به اثرات زيست محيطي
آتش سوزي هاي عمدي در جنگلها و مراتع كشور
نا كافي بودن فعاليتهاي انجام شده در زمينة تثبيت شنهاي روان و بيابان زدائي
كم توجهي به اجراي طرحهاي آبخيزداري و پخش سيل
نا كافي بودن بودجه طرحهاي جنگل كاري و نهال كاري
توزيع غير عادلانه امكانات و مهاجرت روستائيان به شهرها
عوامل فوق به نقش مستقيم و غير مستقيم انسان در تشكيل صحراها و گسترش بيابانها مربوط مي شود .

شناخت واقعيتها در اقليم خشك و نيمه خشك ايران
حدود يك چهارم خاك كشور را مناطق خشك بياباني فرا گرفته است . با توجه به موقعيت جغرافيائي ، وسعت خاك ، تنوع اقليمي و شرايط آب و هوائي ، هر سه تا چهار سال پديدة خشكسالي در ايران اتفاق مي افتد . خشكسالي اخير كه از مهرماه ۷۷تا شهريور ۸۰در اكثر استانهاي كشور اتفاق افتاده پديده اي غير عادي نيست . تنها در سال آبي ۸۰-۷۹خشكسالي بيش از ۲۱۰۰ميليارد تومان خسارت به اقتصاد كشور وارد كرد . اين ميزان حدود ۵درصد خسارت هاي اقتصادي ناشي از بلاهاي طبيعي سالانه در كل جهان است كه براساس آمار سازمان ملل ۵۰ميليارد دلار در هر سال است .
در كتيبة داريوش هخامنشي آمده است : ً اهورا مزدا اين سرزمين را از كينه و از دشمن و از دروغ و از خشكسالي حفظ كند .ً (حقيقت ، ۱۳۷۸) . بنابراين سرزمين ايران در ۲۵۰۰سال پيش نيز از وقوع پديدة خشكسالي در رنج بوده است .

کتيبه داريوش هخامنشی



در ادامه اين قسمت با تكيه بر اطلاعات منتشره از طرف مركز آمار ايران ، وزارت نيرو و مطالعات چندين ساله نگارنده به واقعيتهاي اقليم خشك و نيمه خشك ايران اشاره مي شود .

مشخصات حوزه هاي اصلي آبريز كشور
ايران داراي ۶حوزه اصلي به نامهاي مركزي ، خليج فارس و درياي عمان ، درياي خزر ، هامون ، سرخس و درياچه اروميه مي باشد . حوزه آبريز مركزي ۸۳۱هزار كيلومتر مربع وسعت دارد و نيمي از خاك كشور را فرا گرفته است . ميانگين بارندگي ساليانه در سطح اين حوزه ۱۶۶ميلي متر است . حوزه آب ريز خليج فارس و درياي عمان با ۴۳۰هزار كيلومتر مربع وسعت ، دومين حوزه بزرگ كشور است . بيش از نيمي از آبهاي سطحي در اين حوزه جريان دارند و بدليل بالا بودن ضريب جريان سطحي ، رودخانه هاي بزرگ و پر آبي چون كارون ، دز و كرخه در اين حوزه جاري هستند . اكثر سدهاي بزرگ كشور نيز در همين حوزه احداث شده و يا در دست اجرا هستند .
برداشت بي رويه از منابع آبهاي زيرزميني
طي يك دوره ۴۰ساله از سال ۱۳۳۵تا سال ۱۳۷۵بيش از ۴۱ميليون نفر به جمعيت كشور اضافه شده است . در همين مدت جمعيت روستائي كشور از ۱۳ميليون نفر به ۲۳ميليون نفر رسيده است . به ديگرسخن ۳۱ميليون نفر به جمعيت شهري كشور اضافه شده است . توزيع جمعيت كشور تناسبي با آبهاي در دسترس ندارند . حتي اگر تمامي سدهاي در دست اجرا و در دست مطالعه نيز طي ۲۰سال آينده به بهره برداري برسند باز هم بحران آب در كشور حل نخواهد شد .
در حال حاضر حدود ۶۰درصد نياز آبي كشور از طريق منابع آبهاي زيرزميني تامين مي شود . حدود ۹۰درصد آبهاي در دسترس در بخش كشاورزي مصرف مي شود اما بخش عمده اين آب هدر مي رود . در استانهاي خراسان ، اصفهان ، فارس ، يزد ، سيستان و بلوچستان و كرمان سهم جريانهاي سطحي در تامين آب ناچيز است به همين دليل برداشت بي رويه از منابع آبهاي زيرزميني به طرز نگران كننده اي در حال افزايش است .
در سال آبي ۵۶- ۱۳۵۵حدود 24.3 ميليارد متر مكعب آب از طريق منابع آبهاي زير زميني تامين شده است كه سهم چاههاي عميق 11.3 ميليارد متر مكعب يعني حدود ۴۷درصد بوده است . در سال آبي ۷۷-۱۳۷۶مقدار تخليه سالانه از منابع آبهاي زيرزميني به 74.3 ميليارد متر مكعب و سهم چاههاي عميق و نيمه عميق به 43.9 ميليارد متر مكعب يعني ۵۹درصد رسيد . پيامد اين برداشت بي رويه پائين رفتن سطح سفره آبهاي زيرزميني ، نشست زمين و گسترش كوير بوده است . خشك شدن چشمه ها و قناتها ، حفر چاههاي عميق و نيمه عميق و كف شكني چاههاي موجود ادامه دارد . در بعضي از مناطق كشور از جمله تهران ، همدان ، كاشان و جنوب خراسان عمق چاهها گاه به بيش از ۱۶۰متر مي رسد . برداشت بي رويه از سفره هاي آب زيرزميني ، زمينهاي حاصلخيز را به شوره زار تبديل مي كند . با توجه به تداوم خشكسالي در سال ۸۰برداشت آب از ۷۰دشت خراسان ممنوع شد . استان خراسان داراي ۷۸دشت است . برداشت بي رويه از منابع آبهاي زيرزميني نمي تواند تا ابد ادامه داشته باشد . ميران تخليه بايد متناسب با تغذيه طبيعي آبخوانها باشد . اگر زارعين و ديگر استفاده كنندگان روند برداشت بي رويه از منابع زيرزميني را ادامه دهند سرانجام يا آبخوان تخليه خواهد شد و يا استخراج آب به قدري پر هزينه مي شود كه ديگر در آبياري كاربرد اقتصادي نخواهد داشت . در چين و هند كه روي هم 2.25 ميليارد نفره جمعيت دارند وضع از اين نظر بسيار وخيم گزارش شده است . در شمال چين سطح آبهاي زير زميني هر سال يك متر افت مي كند . به همين دليل در شمال چين و نيز مغولستان ، كوير به سرعت در حال پيشروي است . در جدول (3) مقدار تخليه سالانه منابع آبهاي زيرزميني به تفكيك درج شده است .

جنگلها و مراتع ايران
از مجموع ۹۰ميليون هكتار مراتع كشور حدود 10.4 درصد آن مرغوب و بيش از 48.2 درصد آن فقير گزارش شده است . مساحت جنگلهاي كشور نيز از ۱۸ميليون هكتار در سال ۱۳۵۴به 12.4 ميليون هكتار در سال ۱۳۷۲كاهش يافته است . از طرف ديگر آمار وقوع سيل و آتش سوزي در جنگلها و مراتع كشور به طرز معني داري روبه افزايش است . اطلاعات بيشتر در جداول (۴) و (۵) درج شده است .
در مرداد ماه سال ۸۰وقوع سيل در استان گلستان و شمال غرب استان خراسان تلفات جاني و زيانهاي مالي فراواني به بار آورد . در ارتفاعات گلستان و دشت كالپوش طي ۱۲ساعت ۱۵۰ميلي متر باران باريد . سازمان جنگلها و مراتع در بيانيه اي كه به همين مناسبت منتشر شد، از ميزان و شدت بارندگي ، وضعيت توپوگرافي منطقه ، خشكسالي هاي اخير و كاهش پوشش در مراتع بالادست و نوع سازه هاي جنگل گلستان به عنوان عوامل بروز سيلاب در استان گلستان نام برد . در جدول (۶) آمار وقوع سيل در استان گلستان طي ۵دهه گذشته درج گرديده است . اين اطلاعات از طرف معاون محيط زيست طبيعي و تنوع زيستي سازمان حفاظت محيط زيست منتشر شده است .

تثبيت شنهاي روان و بيابان زدائي
بذركاري و بذرپاشي ، مالچپاشي ، نهالكاري ، جمع آوري و تهيه بذر ، توليد نهال گلداني ، احداث خزانه ، احداث بادشكن و بالاخره حفاظت و قرق از مجموعه فعاليتهائي است كه در زمينة تثبيت شنهاي روان و بيابان زدائي انجام مي شود . به غير از حفاظت و قرق ، ساير فعاليتها در دهه 70 كاهش يافته است . در جدول (7) روند كاهش فعاليتهاي بذرپاشي و بذركاري طي سالهاي 70 تا 78 درج شده است .

استفادةبهينه از آب ، آبخيزداري و پخش سيل
سيلابها معمولاً بيشترين آبهاي روان را داشته كه در مدت زمان كوتاهي جريان مي يابند . شيبهاي تند اراضي و آبراهه ها پوشش گياهي كم و ناكافي ، برونزدگي سنگي در خاكهاي بسيار كم عمق ، عدم رعايت حريم مسيلها ، ايجاد تاسيسات در حريم آبراهه ها و بارشهاي شديد در فصول گرم سال از جمله عوامل موثر بر سيل خيزي مناطق هستند .
آبگرفتگي اراضي كشاورزي ، تخريب باغها ، رسوب گذاري در پشت سدها ، تخريب پلها و راههاي ارتباطي ، از بين رفتن دام و طيور و بطور كلي زيانهاي اقتصادي و خسارات جاني از جمله عواقب سيل است .
طرحهاي مهندسي رودخانه و همچنين آبخيزداري جزء آن گروه از طرحهاي عمراني است كه به خودي خود سود آوري مستقيم براي دستگاه هزينه كننده ندارد . به همين دليل در كشورهاي در حال توسعه كمتر به آن توجه مي شود . اثرات مثبت اينگونه طرحها بعنوان پروژه هاي زيربنائي در دراز مدت در منافع ملي نمايان مي شود و منافع آن بصورت مستقيم عايد مردم مي شود .
تامين آب مورد نياز بخش هاي كشاورزي و مصارف شهري از منابع زير زميني در ايران اقتصادي تر است . آبهاي سطحي از محلهاي مصرف فاصلةزيادي دارند و هزينه طرحهاي انتقال آب بسيار پر هزينه است . در سال آبي ۷۷-۱۳۷۶بيش از ۷۴ميليارد متر مكعب آب از منابع زيرزميني برداشت شده است . از اين مقدار ۲۱ميليارد متر مكعب آبدهي چشمه ها بوده است . در همان سال حجم آب استفاده شده از سدهاي كشور 25 ميليارد متر مكعب برآورد شده است .
منابع آبهاي زيرزميني نوسانات خشكسالي را با اثرات كمتري نشان مي دهند . اين منابع در مقابل آلودگي ها پايدارتر هستند و از حفاظت طبيعي بيشتري نسبت به منابع سطحي برخور دارند : منابع آبهاي زيرزميني معمولاً به شهرها نزديك تر هستند و فاصله انتقال آب كمتر است . برداشت آب از منابع آبهاي زيرزميني به تكنولوژي پيچيده اي نياز ندارد و به راحتي صورت مي گيرد . هزينه ذخيره سازي آبهاي زيرزميني نسبت به سد سازي بسيار پائين تر است . بنابراين اهميت آبخيزداري و پخش سيل بسيار زياد است و لازم است اعتبارات بيشتري جهت اجراي اينگونه طرحها اختصاص يابد .
متاسفانه شيوه ارزش گذاري آب و انرژي در ايران و خيلي ديگر از كشورها نادرست است . ( صدري زاده ،۱۳۸۰ ) . به همين دليل استفاده بهينه از آب و انرژي نمي گيرد . قيمت آب و انرژي بايد واقعي تر شود . شيوه هاي سنتي آبياري در كشاورزي بايد كنار گذاشته شود . ترويج استفاده از شيوه هاي مدرن آبياري توسط دولت مي تواند موثر باشد .طرحهاي تصفية فاضلاب بايد با سرعت بيشتري اجرا شود . آب مصرفي در صنعت و كشاورزي بايد بازده اقتصادي داشته باشد . هدر رفت آب نيز لازم است به حداقل ممكن برسد .

نتيجه گيري
نقش انسان در تخريب محيط زيست در ۵هزار سال گذشته به ويژه درخاورميانه بيش از هر موجود زنده ديگري بوده است .
طي ۲۰سال گذشته آمار وقع سيل هاي مخرب و آتش سوزي جنگلهاومراتع ايران به طرز معني داري افزايش يافته است .
برداشت بي رويه از آبهاي زيرزميني باعث تشديد كويرزائي شده است
وسعت جنگلهاي كشور طي سه دهه گذشته از ۱۸ميليون هكتار به 12.4 ميليون هكتار كاهش يافته است .
نقش انسان در شكل گيري صحراها به ويژه در خاورميانه در خور توجه است .
طرحهاي بيابان زدائي ، تثبيت شنهاي روان و آبخيزداري بايستي با سرعت بيشتري به اجرا در آيند .
سيل از ويژگيهاي مناطق بياباني است و كويرزائي را تشديد مي كند .
اثرات زيست محيطي سدها ، صنايع و بطوركلي طرحهاي بزرگ لازم است در مطالعات مكانيابي گنجانيده شود .
ارزش گذاري آب و انرژي در ايران بايستي مورد تجديد نظر اساسي قرار گيرد .
ترويج شيوه هاي مدرن آبياري جهت استفاده بهينه آب در بخش كشاورزي ضروري است .
طرحهاي تصفيه فاضلاب در شهرها و صنايع بايد با سرعت بيشتري اجرا شود .
توزيع ناعادلانه امكانات ، وقوع سيل و خشكسالي سبب مهاجرت روستائيان به شهرها مي شود .

سپاسگزاري
نگارنده از مديريت محترم شركت جنرال مكانيك به خاطر حمايت بيدريغ از انجام كارهاي تحقيقاتي تشكر و سپاسگذاري مي نمايد .

منابع
حقيقت ، عبدالرفيع ، ً نقش ايرانيان در تاريخ تمدن جهان ً ، ۱۳۷۸
شعبان زاده ، بهمن ، ً تاريخ تهران ً ، ۱۳۷۷
صدري زاده ، سيد فتح الله ، ً بحران جدي و نگران كننده در تداوم موجوديت آب ً ، پيام آبادگران ارگان انجمن شركتهاي ساختماني ، ۱۳۷۴
صدري زاده ، سيد فتح الله ،ً آب ، جمعيت و توسعه پايدار ً ، خلاصه مقالات دهمين كنفرانس ژنوفيزيك ايران ، مؤسسه ژنوفيزيك دانشگاه تهران ، ۱۳۷۸
صدري زاده ، سيد فتح الله ،ً زمينلرزه هاي كم ژرفا ً ، زمين لرزه ارگان انجمن مهندسي زلزله ايران ، ۱۳۷۸
صدري زاده ، سيد فتح الله ، ً طرح انتقال پايتخت ايران از منطقه زلزله خيز تهران ً ، پيام آبادگران ارگان انجمن شركتهاي ساختماني ، ۱۳۷۹
صدري زاده ، سيد فتح الله ، ً شاخصهاي ارزيابي مديريت بخش انرژي ً ، مجموعه مقالات سومين همايش ملي انرژي ايران ، ۱۳۸۰
صدري زاده ، سيد فتح الله ، ً سد هاي مخزني ايران در گذشته ، حال و آينده ً ، مجموعه مقالات كنفرانس بين المللي سازه هاي هيدروليكي ، جلد دوم ، ۱۳۸۰
ً جهان در آستانه هزاره سوم نگارش 1 ً ، مركز آموزش مديريت دولتي ، ۱۳۷۹
سالنامه آماري ايران ۱۳۶۱- مركز آمار ايران - ۱۳۶۲
سالنامه آماري ايران ۱۳۷۸- مركز آمار ايران - ۱۳۷۹

+   سید فتح الله صدری زاده ; ۸:٤٥ ‎ق.ظ ; یکشنبه ٢٦ آبان ۱۳۸۱
    نظر شما ()  
 

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir